Takıntı, kişinin istemediği, saçma ya da aşırı bulduğu halde zihnine tekrar tekrar gelen düşünce, imge ya da dürtüdür. Mikrop bulaşacağı, kapının açık kaldığı, sevdiklerine bir zarar geleceği ya da eşyaların “doğru” düzende olmadığı düşünceleri sık görülen örneklerdir. Zorlantı ise bu düşüncelerin yarattığı sıkıntıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranış ya da zihinsel eylemdir: el yıkamak, kontrol etmek, saymak, düzenlemek, içinden belirli sözcükleri tekrarlamak gibi.
Zorlantılar kısa süreli bir rahatlama sağlar; ancak bu rahatlama, takıntının bir sonraki gelişini güçlendirir. Böylece kişi, giderek daha fazla zaman alan bir döngünün içine girer. Obsesif kompulsif bozukluk tanısı için belirtilerin günde önemli bir zaman alması, belirgin sıkıntı yaratması ya da günlük yaşamı aksatması gerekir.
| Alan | Takıntı örneği | Ritüel örneği |
|---|---|---|
| Temizlik | Mikrop ve hastalık bulaşması | Uzun el yıkama, eşyaları silme |
| Kontrol | Kapı, ocak, fiş açık kaldı mı | Tekrar tekrar kontrol etme |
| Düzen | Eşyaların simetrik olmaması | Düzeltme, hizalama |
| Zarar | Sevdiklerine zarar gelmesi | Dua etme, güvence isteme |
| Doğruluk | Bir şeyi yanlış yapmış olmak | Baştan yapma, sayma |
Obsesif kompulsif bozukluk sıklıkla çocuklukta başlar. Çocuklar takıntılarını anlatmakta zorlanabilir; ailenin dikkatini çeken genellikle ritüellerdir: banyoda çok uzun kalmak, yatmadan önce belirli bir düzeni tamamlamadan uyuyamamak, ödevi baştan baştan yazmak, eşyaların yerinin değişmesine aşırı tepki vermek. Bazı çocuklar ebeveynlerinden sürekli güvence ister: “Kapıyı kilitledin mi?”, “Ellerim temiz mi?” Çocukluk döneminde tiklerle ve dikkat eksikliğiyle birlikte görülme sıktır.
Ergenlikte takıntıların içeriği değişebilir; cinsel ya da dinî içerikli, kişinin değerlerine aykırı düşünceler bu dönemde sıkça ortaya çıkar ve gençleri derin bir utanca sürükleyebilir. Ergenler belirtilerini uzun süre gizleyebilir. Ders çalışmanın ritüeller yüzünden saatler alması, okul başarısında düşüş ve sosyal geri çekilme bu dönemin işaretleridir.
Yetişkinlerde takıntılar iş ve aile yaşamını belirgin biçimde etkileyebilir. Evden çıkmadan önce yapılan kontroller işe geç kalmaya, temizlik ritüelleri aile içinde gerginliğe yol açabilir. Gebelik ve doğum sonrası dönem, takıntıların ilk kez ortaya çıkabildiği ya da arttığı özel bir dönemdir; yeni annelerde bebeğe istemeden zarar verme düşünceleri görülebilir. Bu düşünceler çok rahatsız edici olsa da kişinin bunları yapacağı anlamına gelmez ve tedaviyle düzelir.
İleri yaşta ilk kez başlayan takıntılı belirtiler daha nadirdir ve mutlaka ayrıntılı bir tıbbi değerlendirme gerektirir. Uzun yıllardır OKB ile yaşayan kişilerde ise belirtiler yaşamın farklı dönemlerinde dalgalanmalar gösterebilir.
Obsesif kompulsif bozuklukta aile üyeleri çoğu zaman farkında olmadan ritüellerin bir parçası hâline gelir. Sürekli güvence vermek, çocuk ya da eş yerine kontrolleri yapmak, evde özel temizlik kuralları uygulamak, ritüeller bitmeden evden çıkmamak bunlara örnektir. Bu katılım sevgi ve iyi niyetten kaynaklanır; ancak kısa vadede rahatlatırken uzun vadede belirtileri sürdürür. Tedavide aile üyeleriyle birlikte bu davranışlar fark edilir ve kademeli olarak azaltılır. Ailenin sürece katılımı için aile temelli tedaviler sayfamıza bakabilirsiniz.
Değerlendirmede takıntı ve ritüellerin türü, ne kadar zaman aldığı, yarattığı sıkıntı ve günlük yaşama etkisi ayrıntılı olarak ele alınır. Belirtilerin şiddeti ve tedavi süresince değişimi Yale-Brown ölçeği ile ölçülür; çocuklar için uyarlanmış bir sürümü bulunur. Tikler, dikkat eksikliği, depresyon ve kaygı bozuklukları gibi eşlik edebilecek durumlar ayrıca değerlendirilir.
Obsesif kompulsif bozuklukta en etkili psikoterapi, bilişsel davranışçı terapinin bir biçimi olan maruz bırakma ve tepki önlemedir. Bu yöntemde kişi, takıntısını tetikleyen durumlarla kademeli olarak karşılaşır ve ritüeli yapmadan kaygının kendiliğinden azalmasını deneyimler. Çalışma her zaman kişinin hızına göre, en kolay basamaktan başlanarak planlanır. Orta ve ağır tablolarda, ya da terapiye yeterli yanıt alınamadığında ilaç tedavisi birlikte kullanılır. OKB'de ilaçların etkisi depresyondakine göre daha geç ortaya çıkabilir ve daha yüksek dozlar gerekebilir.
Tedavinin başında kişiyle birlikte, takıntısını tetikleyen durumlar en az zorlayıcıdan en çok zorlayıcıya doğru sıralanır. Örneğin bulaşma takıntısı olan bir genç için listenin başında kapı koluna dokunup elini yıkamadan beş dakika beklemek, sonlarında ise toplu taşımada tutunduktan sonra eve gelip yemek yemek yer alabilir. Her basamakta kaygı başta yükselir, ritüel yapılmadan beklendiğinde zamanla azalır. Bu deneyim tekrarlandıkça beyin, korkulan sonucun gerçekleşmediğini öğrenir. Çalışmalar seanslarda terapistle birlikte başlar, sonra evde sürdürülür. Çocuklarda ebeveynler bu süreçte koç rolü üstlenir; çocuk kendi hızında ilerler ve her başarılı basamak takdir edilir.
Obsesif kompulsif bozukluğu olan öğrenciler ödevlerini defalarca baştan yazabilir, sınavlarda soruları tekrar tekrar kontrol ettikleri için süreyi yetiştiremeyebilir. Yetişkinler ise e-postaları göndermeden önce uzun süre okuyabilir, işleri bitiremeyebilir. Tedavi sürecinde, kişinin onayıyla okul ya da iş yeriyle kısa bir bilgilendirme yapmak ve geçici düzenlemeler talep etmek mümkündür.
| Yaygın düşünce | Gerçekte |
|---|---|
| OKB titizlik demektir | OKB'de belirtiler istenmeden gelir ve sıkıntı yaratır |
| Takıntılar irade ile durdurulabilir | Bastırma çabası çoğu zaman takıntıları artırır |
| Çocuklar büyüyünce kendiliğinden geçer | Tedavi edilmeyen OKB çoğu zaman sürer; erken tedavi önemlidir |
Hayır. Temizliğe ya da düzene önem vermek bir kişilik özelliği olabilir. OKB'de belirtiler istenmeden gelir, sıkıntı yaratır ve günlük yaşamı aksatır.
Hayır. Takıntılar kişinin istemediği, değerlerine aykırı düşüncelerdir; bu düşüncelerin yarattığı yoğun sıkıntı, aslında kişinin bunları ne kadar istemediğini gösterir.
Evet. Çocuklarda da maruz bırakma ve tepki önleme temelli terapi etkilidir ve ailenin katılımıyla daha iyi sonuç verir.
Terapi genellikle birkaç ay süren düzenli görüşmelerle yürütülür. İlaç tedavisi, iyileşme sağlandıktan sonra da bir süre sürdürülür.
Belirtiler stresli dönemlerde yeniden artabilir. Tedavide öğrenilen becerilerin sürdürülmesi ve erken başvuru, tekrarlamanın etkisini azaltır.
Evet. Özellikle çocukluk çağında başlayan OKB'de tikler sık görülür; değerlendirmede iki durum birlikte ele alınır.
Güvence kısa süre rahatlatır ama takıntının bir sonraki gelişinde daha fazla güvence ihtiyacı doğurur. Tedavide güvence verme kademeli olarak azaltılır.
Doğum sonrası dönemde başlayan takıntılar tedaviye iyi yanıt verir. Emzirme döneminde kullanılabilecek tedavi seçenekleri de vardır.
Hayır. Ritüeller, tedavi planında belirlenen basamaklarla, kişinin hızına göre kademeli olarak azaltılır.
Çocuk ve ergenlerde ebeveynler değerlendirmenin bir parçasıdır. Yetişkinlerde, kişinin onayıyla, eş ya da aile üyelerinden bilgi alınabilir.
İletişim bilgilerimiz ve başvuru öncesi küçük bir hazırlık listesi iletişim sayfamızda.