Bir çocuğun sosyal iletişimini değerlendirmek, ilk bakışta kolay gibi görünebilir. Ancak muayene odasına yeni gelen bir çocuk, yabancı bir ortamda olduğundan olağandan daha çekingen ya da daha hareketli olabilir. Bazı çocuklar ise kısa bir görüşmede oldukça uyumlu görünür; güçlükleri ancak belirli sosyal durumlar yaratıldığında ortaya çıkar. Bu nedenle otizm değerlendirmesinde, her çocuğa benzer sosyal fırsatlar sunan ve gözlemin standart bir yolla yapılmasını sağlayan araçlara ihtiyaç duyulur.
ADOS-2, tam olarak bu amaçla geliştirilmiştir. Değerlendirme sırasında uzman, çocukla ya da yetişkinle önceden belirlenmiş etkinlikler yapar. Bu etkinlikler, ortak dikkat, karşılıklı sohbet, jest ve mimik kullanımı, hayal oyunu ve duyguların paylaşımı gibi sosyal iletişim becerilerinin ortaya çıkması için doğal fırsatlar yaratır. Uzman, bu fırsatlarda kişinin nasıl davrandığını dikkatle gözler ve standart ölçütlere göre puanlar.
| Modül | Kimler için? | Etkinliklerin özelliği |
|---|---|---|
| Küçük çocuk modülü | 12–30 ay arası, henüz cümle kurmayan çocuklar | Oyuncaklar, baloncuklar, ebeveynle oyun |
| Modül 1 | Tek sözcük ya da hiç konuşmayan, 31 ay ve üzeri çocuklar | Oyun ve ortak dikkat etkinlikleri |
| Modül 2 | Kısa cümleler kuran çocuklar | Oyun ve basit sohbet |
| Modül 3 | Akıcı konuşan çocuklar ve genç ergenler | Hikâye anlatma, sohbet, hayal oyunu |
| Modül 4 | Akıcı konuşan büyük ergenler ve yetişkinler | Sohbet ve günlük yaşama ilişkin sorular |
Hangi modülün kullanılacağı, kişinin takvim yaşından çok konuşma düzeyine göre belirlenir. Örneğin yedi yaşında ama henüz tek sözcüklerle konuşan bir çocukla Modül 1 kullanılır.
İlk iki buçuk yılda kullanılan modülde, değerlendirme büyük ölçüde oyun üzerinden yürür ve ebeveyn odada çocuğun yanında bulunur. Uzman, çocuğun adı söylendiğinde dönüp dönmediğini, bir oyuncağı göstermek için işaret edip etmediğini, ebeveyniyle bakışlarını ve sevincini paylaşıp paylaşmadığını, taklit oyunlarına katılıp katılmadığını gözler. Bu yaşta değerlendirme sonucu, kesin bir tanıdan çok, otizm açısından endişe düzeyini ortaya koyar ve erken destek kararını yönlendirir.
Okul öncesi ve okul çağındaki çocuklarla yapılan değerlendirmelerde etkinlikler oyun ve sohbeti birleştirir. Çocuktan bir resimli kitaptaki hikâyeyi anlatması, oyuncaklarla bir doğum günü partisi canlandırması ya da hayal gücünü kullanarak bir oyun kurması istenebilir. Uzman, çocuğun karşılıklı konuşmayı nasıl sürdürdüğünü, jestlerini, duygularını nasıl ifade ettiğini ve hayal oyununu ne ölçüde kurabildiğini gözler.
Akıcı konuşan büyük ergen ve yetişkinlerle yapılan değerlendirme, daha çok bir sohbet biçimindedir. Arkadaşlıklar, iş ya da okul yaşamı, duygular, günlük zorluklar ve gelecek planları üzerine konuşulur. Bu sohbet sırasında karşılıklılık, sosyal ipuçlarını okuma, duyguların anlatımı ve ilişkilere bakış gözlenir. Yetişkinlikte ilk kez otizm şüphesiyle başvuran kişilerde ADOS-2, yıllarca fark edilmemiş özelliklerin değerlendirilmesine katkı sağlar.
Bir ADOS-2 oturumu, seçilen modüle ve çocuğun temposuna bağlı olarak çoğunlukla bir saate yakın zaman alır. Çocuklarla yapılan oturumlar, çocuğun ilgisini çekecek oyuncak ve materyallerle sakin bir odada yapılır. Etkinlikler bir oyun akışı içinde sunulduğu için pek çok çocuk değerlendirmeyi keyifli bir oyun zamanı olarak yaşar. Ebeveynler, özellikle küçük çocuklarda odada bulunabilir; ancak oturum sırasında çocuğa yardım etmemeleri ya da onu yönlendirmemeleri istenir. Oturum, puanlamanın doğru yapılabilmesi için uzman tarafından ayrıntılı olarak not edilir.
Değerlendirme günü çocuğun uykusunu almış, aç olmayan ve olabildiğince sakin bir durumda gelmesi, gözlemin daha doğru yapılmasını sağlar. Çocuğa, “Bir abla ya da abiyle birlikte oyuncaklarla oynayacaksın” gibi basit bir açıklama yapmak yeterlidir. Gözlük ya da işitme cihazı kullanan çocukların bunları yanlarında getirmesi önemlidir. Ebeveynlerin, evdeki davranışları gösteren kısa videoları ve kreş ya da okuldan alınmış gözlem notlarını getirmesi de değerlendirmeyi zenginleştirir.
Üç yaşındaki bir çocuğun ailesi, oğullarının yalnızca birkaç sözcük kullandığını, adı söylendiğinde çoğu zaman dönmediğini ve oyuncak arabalarını saatlerce sıraya dizdiğini anlatıyor olsun. Kreş öğretmeni de çocuğun diğer çocuklarla oyuna katılmadığını belirtmiş. ADOS-2 oturumunda, çocuğun konuşma düzeyine uygun olarak Modül 1 seçilir. Uzman, baloncuk üfleme, balon şişirme, oyuncak bir doğum günü pastası hazırlama ve kitapla oynama gibi etkinliklerle çocuğun sosyal tepkilerini gözler. Çocuğun baloncuklar uçarken uzmanın yüzüne bakıp sevincini paylaşıp paylaşmadığı, daha fazla baloncuk istemek için bir jest ya da ses kullanıp kullanmadığı, pastayla taklit oyunu kurup kurmadığı dikkatle not edilir. Oturumun ardından elde edilen puanlar, ailenin anlattığı gelişim öyküsü ve kreş gözlemleriyle birlikte değerlendirilir. Sonuçta çocuğa uygun bir dil ve iletişim desteği ile ebeveyn eğitimi programı planlanır.
ADOS-2, belirli bir gündeki, belirli bir süre içinde yapılan bir gözleme dayanır. Bu nedenle çocuğun evde, okulda ve farklı kişilerle nasıl davrandığını tam olarak yansıtmayabilir. İşitme ya da görme sorunları, ağır kaygı, dil gelişiminde başka nedenlere bağlı gecikmeler ve zihinsel yetersizlik gibi durumlar da gözlem sonuçlarını etkileyebilir. Uzman, puanları yorumlarken bu etkenleri göz önünde bulundurur.
ADOS-2 puanları, kişinin sosyal iletişim ve tekrarlayıcı davranışlar açısından gözlenen özelliklerinin otizm spektrumuyla ne ölçüde örtüştüğünü gösterir. Ancak tanı yalnızca bu puanlarla konmaz. Ayrıntılı gelişim öyküsü, ebeveyn görüşmesi, okul ya da kreş bilgileri, dil, zihinsel ve duyusal değerlendirmeler birlikte ele alınır. Bazı çocuklarda ADOS-2 sonucu belirsiz kalabilir; bu durumda belirli bir süre sonra yeniden değerlendirme planlanabilir.
Değerlendirmenin ardından aileyle ayrı bir geri bildirim görüşmesi yapılır. Bu görüşmede gözlemler, çocuğun güçlü yanları ve desteklenmesi gereken alanlar açık bir dille paylaşılır; atılacak adımlar birlikte planlanır. Otizmin farklı yaşlardaki görünümü için otizm sayfamıza, daha geniş çerçeve için otizm spektrum bozukluğu sayfamıza bakabilirsiniz.
Değerlendirme sonucunda otizm tanısı konsun ya da konmasın, çocuğun güçlük yaşadığı alanlar için destek planı oluşturulur. Dil ve iletişim desteği, özel eğitim, ebeveyn eğitimi, okulda gerekli düzenlemeler ve eşlik eden durumların tedavisi bu planın parçaları olabilir. Ailelerin günlük yaşamda uygulayabilecekleri yöntemler için ebeveyn danışmanlığı önemli bir destek sağlar. Gelişimsel farklılıkların genel çerçevesi için nörogelişimsel bozukluklar sayfamız da yol gösterici olabilir.
Hayır. ADOS-2, sosyal iletişimi ve davranışları gözlemleyen bir araçtır; zekâ düzeyini ölçmez.
Uzman, çocuğun o günkü durumunu göz önünde bulundurur. Gözlemin güvenilir olmadığı düşünülürse değerlendirme başka bir gün tekrarlanabilir.
Küçük çocuklarda ebeveynin odada bulunması önerilir. Büyük çocuk ve ergenlerde ise değerlendirme genellikle ebeveyn olmadan yapılır.
Puanlama ve diğer bilgilerin birlikte değerlendirilmesinin ardından ayrı bir geri bildirim görüşmesinde aileyle paylaşılır.
Evet. Akıcı konuşan büyük ergen ve yetişkinler için ayrı bir modül vardır.
İletişim bilgilerimiz ve başvuru öncesi küçük bir hazırlık listesi iletişim sayfamızda.