Her çocuk kendi hızında gelişir. Kimi on ayında yürür, kimi on beş ayında; kimi iki yaşında cümle kurar, kimi biraz daha geç. Bu farklılıkların çoğu olağandır. Nörogelişimsel bozukluklarda ise gelişimin bir ya da birkaç alanında, yaşıtlarıyla kıyaslandığında belirgin ve kalıcı farklılıklar görülür. Bu farklılıklar dil, motor beceriler, öğrenme, dikkat, sosyal iletişim ya da davranışın düzenlenmesi gibi alanlarda ortaya çıkabilir.
Nörogelişimsel bozukluklar bir ailenin “yanlış” yaptığı bir şeyin sonucu değildir. Genetik yatkınlık, gebelik ve doğum sürecindeki bazı etkenler ve erken dönemde beyin gelişimini etkileyen durumlar bu tablolarda rol oynar. Ailelerin suçluluk duygusundan uzaklaşıp çocuklarının ihtiyaçlarına odaklanabilmesi, desteğin en önemli başlangıç noktasıdır.
| Durum | Temel özellik |
|---|---|
| Zihinsel yetersizlik | Öğrenme, akıl yürütme ve günlük yaşam becerilerinde yaşıtlarına göre belirgin güçlük |
| Dil ve konuşma bozuklukları | Sözcük dağarcığı, cümle kurma ya da sesleri çıkarmada gecikme |
| Otizm spektrum bozukluğu | Sosyal iletişimde farklılık, sınırlı ve tekrarlayıcı ilgi ve davranışlar |
| Dikkat eksikliği ve hiperaktivite | Dikkatsizlik, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik |
| Özgül öğrenme güçlüğü | Okuma, yazma ya da matematikte zekâ düzeyiyle açıklanamayan güçlük |
| Motor bozukluklar ve tikler | Koordinasyon güçlüğü, tekrarlayan hareketler, tikler |
Bu durumlar sıklıkla bir arada görülür. Örneğin dikkat eksikliği olan bir çocukta öğrenme güçlüğü, otizm spektrumundaki bir çocukta dil gecikmesi de bulunabilir. Dikkat eksikliği için çocuklarda dikkat eksikliği, otizm spektrumu için otizm spektrum bozukluğu sayfalarımıza bakabilirsiniz.
İlk iki yılda dikkat edilmesi gereken işaretler genellikle iletişim ve hareket alanındadır: adına dönmeme, göz teması kurmada belirgin azlık, gösterme ve paylaşma davranışlarının olmaması, on iki aya kadar hiç agulama ya da işaret etme görülmemesi, iki yaşına kadar anlamlı iki sözcüklü ifadelerin gelişmemesi, oturma ve yürüme gibi motor basamaklarda belirgin gecikme. Bir beceri kazanıldıktan sonra kaybedilmesi ise her yaşta mutlaka değerlendirilmesi gereken bir durumdur.
Okul öncesi dönemde akranlarla oyuna katılmada güçlük, oyunun tekrarlayıcı ve sınırlı kalması, konuşmanın yaşıtlarına göre anlaşılmaz olması, yönergeleri izlemekte zorlanma, aşırı hareketlilik ve beklemekte güçlük, kalem tutma ve makas kullanma gibi ince motor becerilerde gecikme dikkat çekebilir. Kreş ve anaokulu öğretmenlerinin gözlemleri bu dönemde çok değerlidir.
Okul çağında güçlükler daha çok öğrenme ve davranış alanında belirginleşir. Okumayı sökmekte gecikme, harfleri karıştırma, yavaş ve hatalı okuma, yazıda zorlanma, matematik işlemlerinde güçlük, ödev başında dalıp gitme, unutkanlık, sınıfta yerinde duramama ve arkadaşlık ilişkilerinde sorunlar bu dönemin sık işaretleridir. Bu güçlükler çocuğun özgüvenini sarsabilir; bu nedenle erken fark edilmesi önemlidir.
Nörogelişimsel farklılıklar ergenlikte ve yetişkinlikte de sürebilir. Ergenlikte artan akademik yük ve sosyal beklentilerle birlikte zorluklar yeniden belirginleşebilir. Bazı kişiler ilk kez üniversite yıllarında ya da iş yaşamında değerlendirmeye başvurur. Yetişkinlikte dikkat eksikliği ve otizm spektrumu gibi tablolara kaygı ve depresyonun eşlik etmesi sık görülür.
Değerlendirme, ailenin endişelerinin ve çocuğun gelişim öyküsünün ayrıntılı olarak dinlenmesiyle başlar. Gebelik ve doğum süreci, gelişim basamaklarının zamanlaması, dil gelişimi, oyun biçimi, uyku ve beslenme, okul uyumu konuşulur. Çocukla oyun ve sohbet yoluyla görüşülür, gerektiğinde standart gelişim, dil ya da zekâ testleri, dikkat ölçümleri ve otizm spektrumu için yapılandırılmış gözlem araçları kullanılır. İşitme ve görme kontrolü, gerektiğinde genetik ve nörolojik inceleme de değerlendirmenin bir parçası olabilir. Otizm spektrumu için kullanılan gözlem aracı hakkında bilgi için ADOS-2 değerlendirmesi, dikkat ölçümü için MOXO dikkat testi sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Nörogelişimsel bozukluklarda destek, tek bir tedaviden çok, farklı uzmanların birlikte çalıştığı bir plan olarak düşünülmelidir. Dil ve konuşma terapisi, ergoterapi, özel eğitim, okulda bireyselleştirilmiş eğitim düzenlemeleri, aile eğitimi ve gerektiğinde ilaç tedavisi bu planın parçaları olabilir. Çocuk psikiyatristi, bu planın koordinasyonunda, eşlik eden ruhsal sorunların tedavisinde ve gerektiğinde ilaç tedavisinin yönetiminde rol alır. Ailenin süreçte etkin olması için ebeveyn danışmanlığı ve aile temelli tedaviler önemli destek sağlar.
Nörogelişimsel farklılığı olan çocuklar için okulda yapılabilecek düzenlemeler, çoğu zaman tedavinin en etkili parçasıdır. Öğretmenin çocuğu ön sıralara oturtması, yönergeleri kısa ve tek tek vermesi, ödevleri parçalara bölmesi, sınavlarda ek süre ya da daha sessiz bir ortam sağlaması, okuma güçlüğü olan bir çocuğa soruların sesli okunması bu düzenlemelere örnektir. Bazı çocuklar için bireyselleştirilmiş eğitim programı hazırlanması ve destek eğitim odası hizmetinden yararlanması gerekebilir. Değerlendirme raporu, ailenin okulla bu konuları konuşmasını kolaylaştırır.
Nörogelişimsel farklılığı olan bir çocuğun kardeşleri, ailedeki ilginin büyük kısmının kardeşlerine yöneldiğini hissedebilir. Kardeşlere yaşlarına uygun açıklamalar yapmak, onlarla da baş başa zaman geçirmek ve sorumlulukları adil biçimde paylaştırmak, aile içindeki dengeyi korur. Aile düzeninin olabildiğince öngörülebilir tutulması, hem destek alan çocuğun hem de kardeşlerinin kendini güvende hissetmesine yardım eder.
Ebeveynler çocuklarının gelişimini izlerken şu sorulardan yararlanabilir: Çocuğum adını duyduğunda dönüp bakıyor mu? İlgisini çeken bir şeyi bana göstermek için parmağıyla işaret ediyor mu? Yaşıtları gibi oyunlara katılıyor mu? Söylediklerini aile dışındaki kişiler de anlayabiliyor mu? Okulda öğretmeninin anlattıklarını takip edebiliyor mu? Bu sorulara verilen yanıtlarda bir belirsizlik varsa, bir uzmanla konuşmak gereksiz bir kaygı değil, sağlıklı bir önlemdir.
Hayır. Dil gecikmesinin pek çok nedeni olabilir; işitme sorunları, yalnızca dil gelişiminde gecikme ya da çevresel etkenler bunlardan bazılarıdır. Ayrıntılı bir değerlendirme farkı ortaya koyar.
Temel özellikler çoğu zaman sürer; ancak erken destek ve doğru eğitimle çocukların becerileri belirgin biçimde gelişir ve günlük yaşamdaki güçlükler azalır.
Belirtiler fark edildiği anda değerlendirme yapılabilir. Bazı tablolar iki yaşından önce bile güvenilir biçimde tanınabilir.
Her durumda gerekmez. Dikkat eksikliği gibi bazı tablolarda ya da eşlik eden kaygı, uyku ve davranış sorunlarında ilaç tedavisi planın bir parçası olabilir.
Bu karar çocuğun gelişim düzeyine ve okulun sunabileceği desteğe göre, uzmanlar ve okulla birlikte verilmelidir.
Gebelik ve doğum kayıtları, aşı kartı, varsa önceki raporlar, kreş ya da okul gözlemleri ve evde çekilmiş kısa videolar değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Evet. Çocuklukta fark edilmemiş nörogelişimsel farklılıklar yetişkinlikte de değerlendirilebilir.
İletişim bilgilerimiz ve başvuru öncesi küçük bir hazırlık listesi iletişim sayfamızda.