EMDR, İngilizce adının baş harflerinden oluşur ve göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme anlamına gelir. Yöntem 1980'lerin sonunda geliştirildi ve o tarihten bu yana pek çok araştırmayla incelendi. Bugün travma sonrası stres bozukluğunun tedavisinde önerilen yöntemler arasında yer alır.
Yöntemin temel varsayımı şudur: Çok sarsıcı bir olay yaşandığında beyin, o anki görüntüleri, sesleri, bedensel duyumları ve düşünceleri olağan yollarla işleyip uzun süreli belleğe yerleştiremez. Anı, ilk günkü canlılığıyla “takılı” kalır. Hatırlatıcı bir şeyle karşılaşıldığında, sanki olay yeniden yaşanıyormuş gibi bir korku, çarpıntı ya da donakalma ortaya çıkar. EMDR, bu takılı kalmış anının beyindeki doğal işleme sistemiyle yeniden ele alınmasına yardım eder.
| Aşama | Ne yapılır? |
|---|---|
| Öykü ve planlama | Yaşantıların ve şu anki zorlukların dinlenmesi, hedef anıların belirlenmesi |
| Hazırlık | Yöntemin anlatılması, sakinleşme becerilerinin ve güvenli yer imgesinin çalışılması |
| Değerlendirme | Hedef anının görüntüsü, olumsuz inanç, duygu ve bedendeki karşılığının belirlenmesi |
| Duyarsızlaştırma | İki yönlü uyaranlar eşliğinde anının işlenmesi, rahatsızlığın düşmesi |
| Yerleştirme | Olumlu inancın güçlendirilmesi |
| Beden taraması | Bedende kalan gerginliğin fark edilmesi ve işlenmesi |
| Kapanış | Seansın güvenli bir duygu durumuyla bitirilmesi |
| Yeniden değerlendirme | Bir sonraki seansta önceki çalışmanın etkisine bakılması |
Seansta kişi, hedef anıyı aklında tutarken terapistin elini sağa sola izler. Bunun yerine dizlere ya da ellere sırayla yapılan hafif dokunuşlar ya da kulaklıktan sırayla gelen sesler de kullanılabilir. Çocuklarda ve bazı yetişkinlerde, kollar göğüs üzerinde çaprazlanarak omuzlara sırayla vurulan kelebek dokunuşu sık tercih edilir. Her kısa dizinin ardından kişiye o an ne fark ettiği sorulur; ardından yeni bir diziye geçilir. Kişi tüm süreç boyunca uyanıktır ve kontrol ondadır; istediği an durdurabilir.
Küçük çocuklarla EMDR, ebeveynin seansta bulunduğu ve oyunla desteklenen bir yapıda yürütülür. Çocuğun yaşadığı olay, ebeveyn ve terapist tarafından basit bir hikâye olarak hazırlanır: neler oldu, çocuk ne hissetti, şimdi nasıl güvende. Hikâye anlatılırken çocuk ebeveyninin kucağında oturabilir ve kelebek dokunuşu ya da sırayla vurulan dokunuşlar kullanılır. Bu yaştaki çocuklarda kâbuslar, ayrılık kaygısı ve oyunlarda olayın tekrarlanması gibi tepkiler genellikle birkaç seans içinde hafifler.
Okul çağındaki çocuklar, sarsıcı anıyı resim olarak çizebilir ve rahatsızlığını el genişliğiyle ya da bir ölçekle gösterebilir. Güvenli yer imgesi çocuğun hayal gücüyle zenginleştirilir; kimi çocuk için bir orman evi, kimi için sevdiği bir hayvanın yanı olabilir. Köpek ısırması, kaza, ameliyat, deprem, okulda yaşanan zorbalık ya da bir yakının kaybı bu dönemde sık çalışılan konulardır.
Ergenlerle çalışırken güven ilişkisinin kurulması ve gencin kontrolü elinde hissetmesi önceliklidir. Gençler bazen yaşadıklarını ailelerinin yanında anlatmak istemez; bu tercihe saygı gösterilir. Ergenlerde EMDR, travmatik anıların yanı sıra utanç verici anılar, sosyal kaygıyı tetikleyen yaşantılar ve sınav sırasında yaşanmış panik anları gibi hedeflerle de kullanılabilir.
Yetişkinlerde EMDR, tek bir olaydan sonra gelişen travma tepkilerinde çoğu zaman birkaç seans içinde belirgin yarar sağlar. Çocukluktan başlayan ve uzun süre tekrarlayan travmalarda ise hazırlık aşaması daha uzun tutulur; kişinin sakinleşme ve duygu düzenleme becerileri güçlendirilmeden zor anılara geçilmez. Trafik kazası, doğumla ilgili zor yaşantılar, ani kayıplar ve saldırılar yetişkinlerde sık çalışılan hedeflerdir.
İleri yaştaki kişilerde EMDR, yaşamın farklı dönemlerinde yaşanmış ve yıllardır taşınan sarsıcı anıların ele alınmasında kullanılabilir. Uygulama bu yaş grubunda daha kısa dizilerle ve daha sık aralarla yürütülür; bedensel sağlık durumu da göz önünde bulundurulur.
EMDR, öncelikle travma sonrası stres bozukluğu ve travmaya bağlı belirtiler için kullanılır. Bunun yanında belirli korkular, panik atakları tetikleyen yaşantılar, zor yas süreçleri ve olumsuz kendilik inançlarıyla ilişkili anılar da EMDR ile çalışılabilir. Ağır dissosiyatif belirtiler, kontrolsüz madde kullanımı, ciddi intihar riski ya da güncel bir tehlike sürerken EMDR'ye hemen başlanmaz; önce kişinin güvenliği ve dengesi sağlanır.
İşleme seanslarından sonra birkaç gün boyunca anılar, rüyalar ya da duygular zihinde dolaşmaya devam edebilir. Bu, sürecin olağan bir parçasıdır. Kişiden bu dönemde fark ettiklerini kısa notlarla yazması ve hazırlık aşamasında öğrendiği sakinleşme becerilerini kullanması istenir. Çocuklarda ebeveynlerin, seansı izleyen günlerde çocuğun uykusuna ve ruh hâline dikkat etmesi ve gözlemlerini terapistle paylaşması önemlidir.
EMDR'nin en çok yanlış anlaşılan yönü, ilk seanstan itibaren zor anılara geçildiğinin düşünülmesidir. Oysa güvenli bir işleme için önce sağlam bir zemin kurulur. Hazırlık aşamasında kişi, rahatsızlık arttığında kendini nasıl sakinleştireceğini öğrenir: güvenli yer imgesi, yavaş nefes, bedeni yere sağlam basarak şimdiki ana dönme ve kapanış alıştırmaları bu aşamanın araçlarıdır. Bu beceriler yalnızca seansta değil, günlük yaşamda da kullanılır. Bazı kişiler için hazırlık bir iki seans sürerken, uzun süreli travma yaşamış kişilerde haftalar alabilir. Hazırlık ne kadar sağlam olursa, işleme aşaması o kadar güvenli ve verimli ilerler.
Çocuğu EMDR seanslarına başlayan ebeveynler, seanstan önce çocuğa ne yapılacağını sakin ve basit bir dille anlatabilir: “Seni korkutan o günü konuşacağız, ama sen hep güvende olacaksın ve istediğin zaman durabileceksin.” Seans günü yoğun bir program yapmamak, akşam sakin bir aile zamanı ayırmak ve çocuğun uyku düzenine özen göstermek yararlıdır. Çocuk olayla ilgili yeni sorular sorarsa kısa ve dürüst yanıtlar vermek, konuyu kapatmaktan daha iyidir. Ebeveynlerin kendi kaygılarını da terapistle paylaşması, sürecin sağlıklı yürümesine katkı sağlar.
EMDR seansları genellikle 60 dakikadır; işleme aşamasındaki bazı seanslar 90 dakikaya kadar uzayabilir. Çocuklarda dikkat süresine göre seanslar daha kısa tutulur. Seanslar çoğunlukla haftada bir yapılır.
EMDR tek başına uygulanabileceği gibi, geniş bir tedavi planının bir parçası da olabilir. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ile birlikte ya da onun yerine seçilebilir. Eşlik eden depresyon ya da ağır uyku sorunları varsa ilaç tedavisi planlanabilir. Travma tepkilerinin farklı yaşlardaki görünümü için travma sonrası stres bozukluğu sayfamıza bakabilirsiniz.
Hayır. Kişi seans boyunca tamamen uyanıktır, ne olduğunun farkındadır ve istediği an seansı durdurabilir.
Hayır. Olay hatırlanmaya devam eder; ancak eskisi kadar yoğun korku ya da acı uyandırmaz.
Tek bir olaya bağlı tablolarda birkaç seans yeterli olabilir. Birden fazla ve uzun süreli travmalarda süreç daha uzundur.
Gerekmez. EMDR'de olayın ayrıntılı olarak anlatılması şart değildir; kişinin paylaşmak istediği kadarı yeterlidir.
Evet. Çocuklara uyarlanmış EMDR, deneyimli bir terapist tarafından yaşa uygun biçimde uygulandığında güvenli bir yöntemdir.
Evet. İşleme seanslarından sonra yorgunluk, hafif baş ağrısı ya da duygusal hassasiyet görülebilir. Bu etkiler genellikle bir gün içinde geçer; seans gününün sakin geçirilmesi önerilir.
İletişim bilgilerimiz ve başvuru öncesi küçük bir hazırlık listesi iletişim sayfamızda.