Ankara Çocuk Psikiyatrisi: Çocuklarda Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite

Kimlerde görülür?

DEHB okul çağındaki çocuklarda en sık görülen ruhsal gelişim sorunlarından biridir; her sınıfta birkaç çocukta görülebilecek kadar yaygındır. Erkek çocuklarda daha sık tanı alır; kız çocuklarda ise hiperaktiviteden çok dalgınlık ön planda olduğu için gözden kaçabilir. Ailede DEHB öyküsü, erken doğum ve düşük doğum ağırlığı riski artıran etkenler arasındadır.

DEHB ebeveynlerin yanlış tutumlarından ya da çocuğun "şımarık" olmasından kaynaklanmaz. Ancak aile ve okul ortamı, belirtilerin nasıl seyredeceğini önemli ölçüde etkiler.

Günlük hayatta nasıl fark edilir?

DEHB'nin üç belirti grubu vardır ve her çocukta farklı oranda görülür:

• Dikkat eksikliği: ödevlere başlamakta zorlanma, sık hata yapma, eşyalarını kaybetme, konuşulurken dinlemiyor gibi görünme, yönergeleri yarım bırakma
• Hiperaktivite: yerinde oturamama, sürekli kıpırdanma, aşırı konuşma, uygun olmayan yerlerde koşup tırmanma
• Dürtüsellik: sırasını bekleyememe, soruyu bitmeden yanıtlama, başkalarının sözünü ya da oyununu bölme

Öğretmenden gelen "zeki ama dikkati dağınık" yorumu, ödev saatlerinin her gün kavgaya dönmesi ve arkadaşlarıyla oyunlarda sık sorun yaşaması, ailelerin en çok anlattığı durumlardır.

Yaşa göre farklılıklar

Okul öncesi dönemde aşırı hareketlilik ve dürtüsellik öne çıkar; ancak bu yaştaki çocukların doğal olarak hareketli olduğu unutulmamalıdır. Okul çağında dikkat sorunları ve ders başarısındaki düşüş belirginleşir. Ergenlikte hiperaktivite genellikle azalır, yerini iç huzursuzluk, plansızlık, erteleme ve riskli davranışlara bırakabilir. Bu nedenle değerlendirme her zaman çocuğun gelişim dönemi göz önünde bulundurularak yapılır.

Çocuk psikiyatristinde değerlendirme adımları

1. Aile görüşmesi: gebelik, doğum ve gelişim öyküsü, belirtilerin ne zaman başladığı ve hangi ortamlarda görüldüğü
2. Çocukla görüşme: oyun, çizim ve sohbet yoluyla çocuğun dikkatini, duygularını ve davranışlarını gözlemleme
3. Okul bilgisi: öğretmen gözlemleri ve gerekirse standart değerlendirme formları
4. Ek değerlendirmeler: gerektiğinde işitme ve görme kontrolü, öğrenme güçlüğü ya da zekâ değerlendirmesi

Tanı için belirtilerin hem evde hem okulda ya da en az iki farklı ortamda görülmesi ve çocuğun işlevselliğini etkilemesi gerekir. Tek bir testle DEHB tanısı konmaz.

Tedavi seçenekleri

Aile eğitimi: ebeveynlere, olumlu davranışı pekiştirme, net ve kısa yönergeler verme, tutarlı kurallar koyma gibi yöntemler öğretilir. Özellikle okul öncesi dönemde ilk basamaktır.

Okul iş birliği: öğretmenle birlikte oturma yeri, sınav süresi, ödevlerin bölünmesi gibi düzenlemeler yapılabilir.

İlaç tedavisi: okul çağındaki çocuklarda belirtiler belirginse, dikkat ve dürtü kontrolünü düzenleyen ilaçlar etkili bir seçenektir. İlaçlar reçete kontrollüdür, çocuk psikiyatristinin takibinde kullanılır; iştah, uyku ve büyüme düzenli izlenir.

Çoğu çocukta en iyi sonuç, bu yöntemlerin birlikte uygulanmasıyla alınır.

Evde neler yapılabilir?

• Ödev için sessiz, dikkat dağıtıcılardan arındırılmış sabit bir köşe belirleyin
• Ödevleri 15–20 dakikalık parçalara bölün, aralarda kısa hareket molaları verin
• Günlük programı görsel bir çizelgeyle duvara asın
• Uygun davranışı anında ve somut biçimde fark edip övün
• Ekran süresini sınırlayın, özellikle yatmadan önce
• Düzenli uyku ve hareket için gün içinde spor ya da açık hava zamanı ayırın

DEHB ile karışabilen ve ona eşlik eden durumlar

Dikkatsizlik ve hareketlilik her zaman DEHB anlamına gelmez. Değerlendirmede aşağıdaki durumların ayırt edilmesi gerekir:

• İşitme ve görme sorunları: tahtayı göremeyen ya da öğretmeni iyi duyamayan çocuk derse ilgisiz görünebilir.
• Uyku yetersizliği: horlama, ağzı açık uyuma ve gece sık uyanma, gündüz huzursuzluğa ve dikkat dağınıklığına yol açabilir.
• Kaygı ve aile içi stres: boşanma, taşınma, kardeş doğumu ya da kayıplar çocuğun odaklanmasını geçici olarak bozabilir.
• Özgül öğrenme güçlüğü: okuma, yazma ya da matematikte yaşıtlarından belirgin biçimde geride kalan çocuk, zorlandığı derste dikkatini sürdüremez.

DEHB tanısı alan çocukların bir bölümünde öğrenme güçlüğü, karşıt olma davranışı, tikler ya da kaygı da birlikte bulunur. Bu eşlik eden durumlar tedavi planını değiştirdiği için ilk değerlendirmede ayrıntılı olarak ele alınır.

Öğretmenle iş birliği ve sınıf içi düzenlemeler

DEHB'li çocuğun okul başarısında öğretmenin tutumu büyük fark yaratır. Okul rehberlik servisi aracılığıyla şu düzenlemeler konuşulabilir:

• Çocuğun pencere ve kapıdan uzak, öğretmene yakın bir sırada oturması
• Uzun yönergelerin kısa adımlara bölünmesi ve yazılı olarak da verilmesi
• Ders aralarında tahta silme, kâğıt dağıtma gibi küçük görevlerle hareket ihtiyacının karşılanması
• Ev ile okul arasında kısa, olumlu notların yer aldığı bir iletişim defteri
• Gerekli durumlarda sınavlarda ek süre ya da ayrı ortam gibi düzenlemeler

Öğretmenden düzenli geri bildirim almak, tedavinin okuldaki etkisini izlemeyi de kolaylaştırır.

İlaç tedavisi hakkında ailelerin sık sorduğu konular

İlaç tedavisi başlanan çocuklarda iştah azalması ve uykuya dalmada güçlük en sık görülen yan etkilerdir; çoğu zaman doz ve saat ayarıyla hafifler. Takip görüşmelerinde boy, kilo ve gerektiğinde nabız ve tansiyon ölçülür. Tedaviye başlamadan önce çocuğun ve ailenin kalp hastalığı öyküsü sorgulanır.

Hekim gözetiminde ve önerilen dozda kullanılan DEHB ilaçlarının bağımlılığa yol açtığı gösterilmemiştir; uygun biçimde tedavi edilen gençlerde ileride madde kullanımı riskinin azaldığını gösteren çalışmalar vardır. Tatil dönemlerinde ilaca ara verilip verilmeyeceği ya da dozun değiştirilmesi her zaman hekimle birlikte kararlaştırılmalıdır.

Ergenlik ve yetişkinliğe geçiş

Hareketlilik çoğu zaman yaşla azalır; dikkat ve planlama güçlüğü ise ergenlikte ve yetişkinlikte sürebilir. Ergenlikte gencin kendi tedavisine katılması, ilaç ve ders planını kendisinin takip etmeyi öğrenmesi önemlidir. 18 yaşından sonra takip, yetişkin psikiyatrisine planlı bir geçişle sürdürülür.

Ankara'da çocuk DEHB değerlendirmesi

Ankara çocuk psikiyatrisi polikliniklerinde ve çocuk ve ergen psikiyatristlerinin muayenehanelerinde DEHB değerlendirmesi yapılmaktadır. Görüşmeye giderken çocuğunuzun karnelerini, öğretmeninin yazılı gözlemlerini ve varsa daha önceki değerlendirme raporlarını yanınıza almanız süreci hızlandırır. İlk görüşmeye çocukla birlikte her iki ebeveynin katılması önerilir.

Sık sorulan sorular

Diğer konular