Yaşa bağlı unutkanlıkta kişi bir ismi ya da eşyayı nereye koyduğunu unutabilir ama sonradan hatırlar, günlük işlerini bağımsız sürdürür.
Demansta ise yakın zamanda olan olayları ve konuşmaları unutma, aynı soruları tekrar tekrar sorma, bildiği yollarda kaybolma, faturaları ve ilaçları düzenleyememe, kelime bulmakta zorlanma ve kişilikte değişiklikler görülür. Belirtiler giderek artar ve kişinin bağımsızlığını etkiler.
İleri yaştaki depresyon çoğu zaman üzüntüden çok halsizlik, iştahsızlık, uykusuzluk, ağrılar, ilgisizlik ve unutkanlıkla kendini gösterir. Bu nedenle "yaşlılık" ya da bunama sanılabilir. Eş kaybı, yalnızlık, emeklilik, kronik hastalıklar ve hareket kısıtlılığı riski artırır. İleri yaşta depresyon tedaviye iyi yanıt verir; tedavi edildiğinde unutkanlık da belirgin biçimde düzelebilir.
Değerlendirmede psikiyatrist, kişinin ve ailesinin anlattıklarını dinler, bellek ve dikkat gibi bilişsel işlevleri kısa testlerle değerlendirir. Tiroit işlevleri, B12 vitamini, kan şekeri, böbrek ve karaciğer işlevleri gibi tahliller istenir; çünkü bazı eksiklikler unutkanlığa yol açar ve tedaviyle düzelir. Kullanılan tüm ilaçlar gözden geçirilir; bazı ilaçlar ileri yaşta bilişsel yan etkilere neden olabilir. Gerekirse beyin görüntülemesi ve nöroloji ile iş birliği yapılır.
Demans türlerinin bir kısmında hastalığın ilerleyişini yavaşlatmaya ve belirtileri hafifletmeye yardımcı ilaçlar kullanılabilir. Huzursuzluk, uyku bozukluğu, şüphecilik ve depresyon gibi eşlik eden belirtiler psikiyatrik tedaviyle düzenlenir. İleri yaşta ilaçlar düşük dozla başlanır ve yavaş artırılır.
İlaçların yanında düzenli günlük program, fiziksel aktivite, sosyal temas, bilişsel uyarım ve ev güvenliğinin sağlanması yaşam kalitesini korur.
İleri yaştaki kişiler çoğu zaman tansiyon, şeker, kalp ve ağrı için birden fazla ilaç kullanır. Yaşla birlikte ilaçlar vücuttan daha yavaş atılır ve aynı doz daha güçlü etki gösterebilir. Bazı uyku ilaçları, sakinleştiriciler ve idrar kaçırma ya da alerji için kullanılan bazı ilaçlar unutkanlığı, dalgınlığı ve düşme riskini artırabilir.
Bu nedenle değerlendirmeye kullanılan tüm ilaçların kutularıyla birlikte getirilmesi önerilir. Psikiyatrik ilaç gerektiğinde düşük dozla başlanır, doz yavaş artırılır ve diğer ilaçlarla etkileşim gözetilir.
Yaş ilerledikçe uyku daha hafif hâle gelir, gece uyanmaları artar ve sabah erken uyanma sıklaşır. Bunların bir kısmı doğaldır. Gündüz uzun şekerlemeler, akşam çay ve kahve tüketimi, hareketsizlik ve güneş ışığından yoksun kalmak gece uykusunu bozar. Uyku sorunu depresyon, ağrı, sık idrara çıkma ya da uykuda solunum durması gibi tedavi edilebilir nedenlere bağlı olabilir. Uyku ilaçları ileri yaşta düşme ve dalgınlık riski nedeniyle yalnızca hekim önerisiyle ve kısa süreli kullanılmalıdır.
Eşin ya da yakın arkadaşların kaybı, emeklilikle birlikte rollerin değişmesi, çocukların uzaklaşması ve bedensel kısıtlılıklar yalnızlık duygusunu artırabilir. Yas doğal bir süreçtir; ancak aylar geçmesine rağmen günlük işler yapılamıyor, yemek ve uyku belirgin biçimde bozuluyor ya da yaşama isteği azalıyorsa psikiyatrik değerlendirme gerekir. Düzenli sosyal etkinlikler, gönüllü çalışmalar ve aile ziyaretleri ruh sağlığını korumada önemli rol oynar.
Demansın ilerleyen dönemlerinde huzursuzluk, akşam saatlerinde artan şaşkınlık, şüphecilik, olmayan şeyleri görme, saldırganlık ve evden çıkıp kaybolma gibi davranış değişiklikleri görülebilir. Bu belirtiler hem kişiyi hem de bakım veren aileyi çok yorar. Önce ağrı, idrar yolu enfeksiyonu, kabızlık, ilaç yan etkisi ya da ortam değişikliği gibi tetikleyiciler araştırılır. Gün ışığından yararlanmak, akşamları ortamı sakin ve aydınlık tutmak ve günlük düzeni sabit tutmak çoğu zaman yardımcı olur. İlaç gerektiğinde psikiyatrist en düşük etkili dozu seçer ve yararını düzenli aralıklarla gözden geçirir.
Ankara'da ileri yaştaki kişilerin ruhsal sorunları için yetişkin psikiyatrisi polikliniklerine ve psikiyatristlerin muayenehanelerine başvurulabilir; gerektiğinde nöroloji ile ortak değerlendirme yapılır. Görüşmeye yakınınızı en iyi tanıyan aile üyesiyle birlikte gitmeniz, kullandığı tüm ilaçları ve son tahlil sonuçlarını yanınıza almanız değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Her ikisi de değerlendirebilir. Unutkanlığa depresyon, kaygı, davranış değişikliği ya da uyku sorunları eşlik ediyorsa psikiyatrist uygun bir başlangıç noktasıdır; gerekirse ortak değerlendirme yapılır.
Bazı türlerinde ilerleme yavaşlatılabilir; vitamin eksikliği, tiroit bozukluğu ya da depresyona bağlı unutkanlık ise tedaviyle düzelebilir.
Uygun ilaç ve dozla güvenle kullanılabilir. İleri yaşta düşük dozla başlanır ve diğer ilaçlarla etkileşim dikkatle değerlendirilir.
Genel bir sağlık kontrolü olarak önermek, güvendiği bir yakının eşlik etmesi ve endişeleri suçlamadan anlatmak başvuruyu kolaylaştırır.
Her iki bölüm de değerlendirme yapar. Unutkanlığa depresyon, kaygı, kişilik ya da davranış değişiklikleri eşlik ediyorsa psikiyatri değerlendirmesi özellikle önemlidir.
Mevcut ilaçlar hastalığı tamamen durdurmaz; ancak bazı kişilerde belirtileri hafifletebilir ve ilerleyişi bir süre yavaşlatabilir.
Uygun ilaç seçimi, düşük başlangıç dozu ve düzenli takip ile ileri yaşta da antidepresanlar güvenle kullanılabilir.